Hieronder vind je alle artikelen in de categorie: Nieuws

Toekomstboeren draagt in Den Haag bij aan Jonge Boeren regeling

Op vrijdag 23 maart 2018 was Toekomstboeren door het ministerie van Landbouw Natuur en Visserij uitgenodigd om mee te denken over de invulling van de Regeling Jonge boeren. Vanuit Toekomstboeren waren afgevaardigd: bestuurslid Eduard Visscher en Max van Tilburg, in 2015 gestarte melkveehouder en lid van toekomstboeren. DOOR EDUARD VISSCHER

We hebben een goed gesprek gehad, en hadden het idee dat de betreffende ambtenaren open stonden voor onze manier van werken. Kern van het betoog vormde dat wij van mening zijn dat er naast de steun die er is voor de reguliere, grootschalige landbouw, er ook steun moet zijn voor toekomstboeren: veelal kleinschalige verbrede landbouw (veehouderij, akkerbouw, groenteteelt) met veelal directe afzet. Dit omdat deze vorm van landbouw een groot aandeel voordelen met zich meebrengt: Verlevendiging van het platteland,  schone lucht, schoon water, geen gesleep met dieren en mineralen over de wereld. Verder is gevraagd de regeling toegankelijk te maken voor alle leeftijden en niet perse 40 jaar. Het gaat niet om de leeftijd, maar het gaat erom wat je doet. Voor ons betoog van 2 A4tjes: lees hier het Betoog Jongeboerenregeling. We kijken terug op een geslaagde ochtend en hopen op een goede samenwerking met het ministerie.

Voedselkaravaan

Voedsel Anders is het unieke Nederlandse platform voor mensen en organisaties die anders denken en praten over voedsel en die het ook anders doen.  In 2014 en 2016 organiseerde Voedsel Anders twee conferenties. Er deden ruim duizend mensen mee. Meer dan 50 organisaties, netwerken en bedrijven hebben daarna het Voedsel Anders-manifest ondertekend.  DOOR HANNY VAN GEEL

In 2018 gaat Voedsel Anders de stad in en de boer op met een Voedselkaravaan die door vijf streken van Nederland trekt. De Voedselkaravaan verbindt de vele initiatieven die er in Nederland zijn, van regionaal georiënteerde voedselvoorziening op basis van een vitale, natuurinclusieve, agroecologische landbouw en visserij. Daarmee wordt de beweging in Nederland zichtbaar en weten de mensen die actief zijn zich ook verbonden met en gesteund door vele anderen die ook deze beweging maken.

In elke regio haalt de Voedselkaravaan nieuwe verhalen en aanbevelingen op over de transitie naar een duurzaam en rechtvaardig voedselsysteem. En jij kunt meedoen! 

Deelnemers aan de verschillende activiteiten van de Voedselkaravaan zullen ervaringen uitwisselen rond de voedseltransitie, deze verrijken met nieuwe inzichten en ze plaatsen in een breder kader van beleid, praktijk en onderzoek.

Daarbij zullen ze voortbouwen op de kracht van het netwerk van Voedsel Anders en betrekken ze wederom een divers gezelschap van boeren, burgers en bedrijven die actief zijn in lokale voedselinitiatieven, beleidsmakers, onderzoekers, bestuurders, verwerkers, koks, bloggers, studenten en kunstenaars. En daar hoor jij ook bij!

Waar en wanneer gaat het gebeuren?
De Karavaan zal plaatsvinden tussen mei en december 2018. De pleisterplaatsen worden momenteel opgezet. Er zijn mensen aan het werk voor mogelijke initiatieven in Friesland, Ede, Amsterdam, Den Haag, Barneveld, Dronten, Wageningen, in Oost Brabant/Noord Limburg, rond Breda/Den Bosch en er kunnen nog nieuwe plekken bij komen.

Hoe ziet het eruit?
Lokale mensen organiseren een Pleisterplaats in overleg met Voedsel Anders op elke pleisterplaats een regionale dialoog rond één of meer maaltijden en activiteiten. Dat kan op vele verschillende manieren, waaronder (fiets)excursies, lunchwandelingen, een marktplaats en een ‘diner pensant’, culturele en artistieke expressie.

We zoomen in op de vier centrale thema’s van Voedsel Anders: agroecologie, korte ketens, rechtvaardige handel en toegang tot grond. Download hier een uitgebreide presentatie van de Voedselkaravaan

Hoe kun je meedoen?
Wil je als Toekomstboer bijdragen aan een Pleisterplaats bij jou in de buurt? Wil je producten leveren voor de maaltijd, mensen ontvangen op je bedrijf, of een pitch of presentatie doen? Of wil je eerst nog wat meer weten? Neem dan contact op met info@voedselanders.nl

 

ALV 2018 Verslag

Op zaterdagmiddag 10 februari werd de Algemene Ledenvergadering van Toekomstboeren gehouden. Dit was op het melkveebedrijf van de familie Pelleboer te Zwolle, waar ook Madeleen Gruting haar eigen Groenteteelt CSA heeft opgezet, net als Arjen Huese die er een zelfpluk bloementuin heeft.
DOOR EDUARD VISSCHER

Om 14.00 werd afgetrapt met een rondleiding verzorgd door dhr. Pelleboer, aansluitend opende algemeen bestuurslid Jeannette Oppedijk van Veen de vergadering. Ze vatte de beginjaren van de vereniging samen en wist onder andere te melden dat we inmiddels de grens met 250 leden zijn gepasseerd. Kort werd aangestipt de jaarlijkse terugkerende evenementen als de landmarkt op de Biobeurs in Zwolle (het in verbinding brengen van startende boeren zonder land met mensen die land hebben), De Boerenvuren (verdieping van een actueel onderwerp) en de netwerkactiviteiten van Toekomstboeren.  Daarna werd gestart met de workshops. Al naar gelang het stadium waarin iemand zich bevond (1 droomfase, 2 startend, 3 al wat langer draaiend, 4 een crowdfunding organiseren) kon men bij een workshop aansluiten.

Workshop starten in de landbouw: de droomfase. Hoe ziet jouw ideale bedrijf eruit? In tweetallen begon men een brainstormsessie over het ideale bedrijf. Vervolgens werd voor een ieder bekeken welke concrete stappen er al genomen waren. Wat moest er nog gebeuren-> aansluitend werd een planning gemaakt. Taken zoals ‘stage lopen bij een soortgelijk bedrijf’,  ‘logo ontwerpen’ en ‘inschrijven bij de KvK’ kwamen op de tijdsladder te staan. Uit de groep kwam naar voren dat er behoefte was aan een sparringsclub binnen Toekomstboeren voor mensen die willen starten.

Workshop starten op een locatie van iemand anders: voordelen uit samenwerking? Marleen Gruting van de Warmoezerij en Jolke de Moel van de Eemstadboerderij delen hun ervaringen met andere boeren. Daaruit blijkt dat samenwerken tot wederzijds voordeel leidt, maar verder is het belangrijk zelfstandig te zijn en met regelmaat dient te worden overlegd om ergernissen te voorkomen. Samenwerking blijkt in alle besproken voorbeelden te staan of vallen met de persoonlijke verhouding tussen de verschillende partijen. Ook in dit opzicht is de boerenpraktijk er een van gaan, vallen, opstaan en weer doorgaan. Een intervisie/sparringsgroep voor reeds praktiserende tuinders bleek gevraagd richting Toekomstboeren.

Workshop Nieuwe markten aanboren. Joke Wierenga van tuinderij de Spoolderberg zette uiteen hoe zij haar bedrijf laat groeien in omzet, en dan niet door de productie van een bepaald gewas te vergroten. Ze kijkt wat bij haar past en wat gevraagd is in de omgeving. Joke is naast tuinder ook docent en ze kan nu bijvoorbeeld op de tuinderij gaan lesgeven. Dat vergt wel een lange adem bij diverse instanties. Nee is misschien, misschien is ja en ja is ja is het credo. Belangrijkste is, doe iets wat bij jou past, en als je iets niet kunt realiseren, zoek dan de samenwerking met iemand die dat we kan. Kijk wat jij kunt aanvullen bij een ander, of waar jij een ander kunt gebruiken. Aan Toekomstboeren kwam de vraag excursies te organiseren naar bedrijven die sterk in marketing zijn.

Workshop Crowdfunden. Wat is handig om te doen en wat niet? Siem Ottenheim van Eet Meerbosch deelde zijn ervaring. Siem ging voor een schenking en niet voor een lening. Om de kosten van crowdfundplatforms te omzeilen heeft Siem zelf een website gebouwd en via social media reclame gemaakt. De werkwijze van Siem werd bediscussieerd. Uiteindelijk kwam naar voren dat het belangrijk is een duidelijk doel met deadline te stellen, en dat in geval van donatie beter gewerkt kan worden met tastbare, blijvende zaken als een boom/gebouw inplaats van roerende zaken als gereedschap. De wens kwam verder uit de groep een keer een boerenvuur te organiseren naar een succesvolle crowdfunder.

Hierna werden de statuten uitgebreid besproken, mooi om zoveel betrokken en kundige leden te hebben! Na afloop van de discussies werden de statuten door de ALV aangenomen. Vervolgens werden de financiën van afgelopen jaar en komend jaar besproken en werd aan het oude bestuur decharge verleend over het gevoerde financiële beleid. De aftredende bestuursleden Mali Boomkens, Anne Carl, Henk Eshuis, Jildou Friso, Fogelina Cuperus en Elske Hageraats werden vervolgens bedankt voor hun bewezen diensten. Daarna werd gestemd over het nieuwe bestuur. Het nieuwe bestuur heeft zich kort voorgesteld. Leonardo van den Berg, Klarien Klingen, Esther Hofkamp, Hanny van Geel, Jeannette Oppedijk van Veen, Benthe van Wallenburg, Jolke de Moel en Eduard Visscher zullen het nieuwe bestuur gaan vormen. Zij werden unaniem aangenomen, waarna iedereen gezellig samen soep kon eten.

Meerjarige gewassen op de tuinderij

Donderdag 22 februari kwamen 32 mensen naar Tuinderij Eyckenstein in Maartensdijk om meer te leren over vaste groenten. Tuinder Luuk Schouten organiseerde deze workshop namens De Biotuinders en Toekomstboeren. Max de Corte was uitgenodigd om zijn praktijkkennis te delen over deze nog vrij onbekende groenten. Hieronder het verslag.
DOOR: MARIJE MULDER

Introductie
Luuk vertelt eerst iets over De Biotuinders; hoe ze een paar jaar geleden zijn opgericht om SKAL-certificering mogelijk te maken voor (kleinschalige) tuinderijen, dat ze de belangen behartigen van deze tuinders en een platform zijn voor uitwisseling van kennis en ervaring.

Namens Toekomstboeren bespreekt Marije Mulder kort deze vereniging, die vergelijkbare doelen nastreeft als De Biotuinders, maar zich ook richt op (toekomstige) boeren die aan de slag gaan met andere gebieden van agro-ecologie zoals voedselbossen en CSA’s.

Beide verenigingen bestaan pas enkele jaren, richten zich op vernieuwing en uitwisseling en hebben een lage contributie (respectievelijk €25,- en €20,-)

Van De Biotuinders zijn 8 leden aanwezig, van toekomstboeren 3. Dat betekent dat 21 mensen van buiten deze verenigingen de weg wisten te vinden naar deze workshop.

Max de Corte is sinds 6 jaar werkzaam binnen zijn bedrijf ‘Moestuinman’, waarmee hij betrokken is bij diverse projecten in Rotterdam, zoals de Voedseltuin. De nadruk ligt op  permacultuur, met bijvoorbeeld niet spitten en alleen bemesten met compost. Hij heeft een aantal voedselboslocaties en een shitake kwekerij. Verder geeft hij les over moestuinieren.

Meerjarige gewassen
Voordat Max de meerjarige gewassen bespreekt houdt hij een inleiding over natuurlijke successie. Dat is belangrijk om te begrijpen wat het verschil is tussen het telen van reguliere groenten (meestal eenjarige) of vaste planten.

De bekende  groenten zijn eigenlijk veredelde pioniersgewassen; 1- en 2-jarige planten die als eersten groeien op verstoorde grond. Kenmerkend voor deze groenten is dat ze erg veel voeding en licht vragen.

De natuur laat grond nooit onbedekt, kale grond komt alleen voor na een ‘ramp’ zoals overstroming, brand of het omwaaien van bomen.

De functie van de eerste pioniersplanten, zoals distels en zuring, is om de bodem te herstellen. Hierna volgen andere planten en bomen tot er uiteindelijk een bos(rand)milieu en een gezonde, evenwichtige bodem ontstaan is.

(bij het telen van 1- en 2- jarigen ga je met het kaalhouden van de bodem tegen de natuur in. Daardoor is het ook zoveel werk- er komen telkens planten op die de grond willen bedekken… )

In een verstoorde bodem domineren de bacteriën, terwijl bij een meer ontwikkelde bodem, later in de successie, schimmelnetwerken (mycorrhiza) overheersen. Deze gaan een samenwerking aan met de wortels van vaste planten en bomen voor de uitwisseling van nutriënten, water en zelfs informatie.

Een bodem met een goed functionerend schimmelnetwerk is beter bestand tegen weersextremen en ziekten. De planten hebben relatief weinig toegevoegde voeding nodig.

Een goed ontwikkelde bodem, met mycorrhiza, is dus van groot belang voor vaste planten. Daarom de volgende tips:

– niet of zo min mogelijk bewerken van de grond, ook niet oppervlakkig (frezen), anders wordt het netwerk doorgesneden
– geen mest toevoegen. Hiervan worden de planten ‘lui’ en daardoor geïsoleerd van het ondersteunende schimmelnetwerk.

Verder de tip om voor (half)schaduw te zorgen. Veel vaste planten groeien immers in de omgeving van bomen en struiken.

Vragen:

  • Hoe zit het met de invloed van de twee systemen op elkaar?

Hou de teelten gescheiden, want het bodembeheer van de 1- en 2-jarigen is verstorend op de vaste gewassen. En de wortels van vaste gewassen kunnen best ver reiken, waardoor ze concurreren met die van de gewone groenten. Dit kan je ondervangen door ze op andere plekken in de tuin te telen of door verhoogde bedden

  • Gaan meerjarige gewassen mee in de vruchtwisseling?

Nee, omdat deze meer jaren op dezelfde plek staan en vanwege de andere manier van verzorging van de bodem.

Maar planten combineren in dezelfde bedden met vaste planten kan wel: polyculturen van tenminste 3 of 4 meerjarige gewassen (mits ze elkaar niet in de weg zitten qua wortelgestel)..

Kansrijke meerjarige gewassen
De meeste vaste groenten zijn nog niet veredeld om te eten en hebben andere smaken, waar mensen nog aan moeten wennen. In de Aziatische keuken kent men wel het een en ander, maar er is nog veel te onderzoeken voor de teelt en bereiding in onze streken.
Geef een plant 3-4 jaar de tijd om zich te vestigen alvorens te oogsten.

  • Hosta (asparagaceae)

De jonge scheuten zijn eetbaar (voorjaar), eventueel aangeaard zoals asperge. Het jonge blad kan als spinazie worden gegeten. De smaak is tussen sla en asperge. De lichtgroene cultivars zijn malser. De bloemen zijn ook eetbaar.

De oogst kan beginnen als een plant ca 3-4 jaar oud is. Dan neemt deze ca ¼ m2 in beslag. Van 1 m2 kan een half kistje geoogst worden.

Je kan bijna niet opoogsten tegen de groei in het voorjaar. Maar laat in de zomer de plant weer op krachten komen. De bloemen kunnen dan wel worden geoogst, dat heeft geen negatieve invloed op de plant.

Ze groeien in (half)schaduw.

  • Valse Salomonszegel (smilacina racemosa) en Echte Salomonszegel (aparagaceae)

De jonge scheuten zijn eetbaar (itt de bessen!), te oogsten voordat het blad zich ontvouwt. De smaak lijkt ook op asperge. De planten hebben volle schaduw nodig, zijn daar heel produktief.

Valse salomonszegel in Leuven Copyright © 2012 by Jan De Laet (contact: Jan.De.Laet@skynet.be)

  • Daglelie (hemerocallis, asphodelaceae)

Deze bloem wordt veel als sierplant gebruikt. De bloem en bloemknop zijn eetbaar, de knoppen te wokken of stomen. In China droogt met de knoppen wel om in de winter te bereiden. Standplaats: zon/ halfschaduw

  • Struisvaren (Matteucia struthiopteris)

De opgerolde jonge bladeren worden gegeten, in NoordAmerika een delicatesse met d etoepasselijke naam ‘fiddleheads’. Deze smaken ook asperge-achtig.

De plant is te onderscheiden van andere varens door de sporen die op aparte pluimen zitten, niet aan de onderzijde blad, de u-vormige stengel en de pol waarop ie groeit.

Heeft een schaduwrijke en luwe stadsplaats nodig met een hoge luchtvochtigheid, zoals in het bos.

  • Kaukasische rankspinazie (Hablitzia tamnoides, amaranthaceae)

Deze uit Scandinavië afkomstige plant wenst niet te vochtige grond en wordt een paar meter hoog, heeft dus steun nodig. Van een boom of klimrek. Hij doet het op alle standplaatsen, maar het beste in halfschaduw. De bovengrondse delen sterven aan het einde van de zomer af.

Ook bij deze plant eet je de jonge bladeren als sla en de oudere gewokt als spinazie. De jonge zaden kunnen ook meegewokt worden.

  • Zeekool (crambe maritima, brassicaceae)

Verdraagt verzilting en wind en staat graag in de volle zon.

De eetbare delen zijn de bloemknoppen, met een fijnere smaak en textuur dan broccoli, de (gebleekte) stelen als voorjaarsdelicatesse en het jonge blad. Oogst niet teveel blad. 

Overige planten

  • 3 soorten eetbare bloemen:

(Muskus) kaasjeskruid, heemst en hibiscus. De laatste is het kansrijkst, vanwege de lekkere volle bloem met een bite en ene volle, notige smaak. Een delicatesse. De struik is makkelijke te snoeien.

  • Groot Japans Hoefblad (petastites): Eetbaar blad, jonge stelen. Produktief in de schaduw.
  • Hemelsleutel (sedum): Sappig blad als aanvulling in de salade. Zon, halfschaduw.
  • Turkse raket: Sterke op rucola lijkende plant voor zon en halfschaduw.
  • Daslook: Inheemse plant meet eetbare bloemen en bladeren. Schaduw.
  • Eeuwig moes: Makkelijk stekken.
  • Roomse kervel: Lekker anijsachtig. Maar licht giftig dus alleen jong blad en als kruidige aanvulling.
  • Turkse rabarber: Smaakt kaneelachtiger dan gewone rabarber.

Bomen

  • Linde: jong blad als sla, ouder blad wokken. De boom knotten/ regelmatig snoeien om bladgroei te stimuleren.
  • ‘Chinese Uiensoepboom’ (toona sinensis): Sterke gebakken ui-achtige smaak. Wokken of ouder blad gebruiken om gearomatiseerde olie te laten trekken. In China veel gebruikt.
  • Szechuan peper: De zaadjes als smaakmaker.

Vragen
Welke planten trekken roofinsecten aan?
Schermbloemigen en composieten: Roomse kervel, venkel, artisjok, kardoen.

Hoe zit het met (meerjarig) onkruid?
Door gebruik te maken van mulch (bijv. houtsnippers) is wieden minder nodig. Vaste planten wortelen vaak dieper, dus ze hebben ook minder last van onkruid. Bij meer schaduw groeien er ook minder onkruiden.

Verkrijgbaarheid meerjarige gewassen?
Er zijn steeds meer biologische kwekers van eetbare vaste planten. Zie de links onderaan dit verslag.

Zijn hier verkrijgbare planten ook geschikt om te planten in Portugal?
Dat hangt af van het klimaat ter plaatse, of dat vergelijkbaar is met dat van hier. (misschien in de bergen in het NoordWesten, MM)

Discussie
naar aanleiding van de bespreking van de gewassen in groepjes over zaken zoals standplaats, bemesting, onkruiddruk, mogelijke opbrengsten.

Onkruid
De natuur probeert de bodem te bedekken, dus krijg je onkruid. Wat doe je daar aan, is  inzaaien klaver tussen de vaste planten ter voorkoming van onkruid  een idee?

  • Plant zoveel mogelijk vaste planten, eventueel ook diverse soorten. Als die op verschillende dieptes wortelen kan dat heel goed. Bijvoorbeeld daglelie tussen de rabarber, of looksoorten tussen de aardbeien.
  • Een dikke laag (20cm) mulch, bij heftig wortelonkruid eventueel eerst sheetmulchen.
  • Zorg voor voldoende schaduw.

Mulchen
Is afbreekbare mulchfolie handig? Misschien, hangt van de omstandigheden af. Maar het ligt maar een seizoen, terwijl bijv houtsnippers langer liggen.

Woelmuizen en slakken die onder de mulch kruipen en vermenigvuldigen kunnen een risico vormen voor je reguliere gewassen.

Sheetmulchen: Bij fietshandelaren zijn grote stukken karton verkrijgbaar , de  dozen waarin fietsen zitten zijn ca 1x 4 meter. Er zit weinig inkt op en die is op basis van soja. Een deelnemer twijfelt aan of dat karton wel zo schoon is ivm de lijm. Worteldoek is in ieder  geval niet handig.

Onttrekken houtsnippers niet teveel stiksof aan de bodem? Nauwelijks als ze boven op de bodem liggen ipv erdoor gewerkt worden.

(Bovendien ga je de vaste gewassen toch niet oogsten voor ze er 3 tot 4 jaar staan, tegen die tijd zijn veel houtsnippers al verteerd. MM)

Opbrengsten
Zijn vaste planten in een tuinderij niet vooral een randverschijnsel?

Het gaat in ieder geval om vooruitplannen voor meer jaren dan met gewone groenten en een investering voor wat langere termijn, vergelijkbaar met kleinfruit. Een mogelijkheid is om te starten met gewone groenten en deze op den duur uit te faseren naar meer vaste gewassen.

Planten die als kansrijk worden gezien qua opbrengsten: Asperge, hop en Roomse kervel. Verder zal het vooral een kwestie zijn van zelf nieuwe markten openen, bijvoorbeeld als je geïnteresseerde restauranthouders in je buurt hebt (vooral in grote steden). En je afnemers ‘opvoeden’: de smaken leren kennen, recepten aandragen.

Eyeopeners
1-jarigen en meerjarigen zijn niet te combineren in de zelfde bedden.
Er bestaan heel veel eetbare vaste gewassen.
De natuur wil een bedekte bodem.
Je zou kweek kunnen laten staan.
Schaduwranden zijn bruikbaar.
Er is een lange adem nodig.

Welke gewassen gaan jullie komend jaar uitproberen?
Hosta
Hibiscus
Rankspinazie


Heel jonge daslook foto: Marije Mulder

Links
Tuinderij Eyckenstein:                    http://www.landgoedgroenten.nl
De Biotuinders:                                http://www.debiotuinders.nl
Toekomstboeren:                             http://toekomstboeren.nl

Max de Corte, Moestuinman:         http://www.moestuinman.nl
De Voedseltuin:                               http://www.voedseltuin.com

Kwekers
Biologisch gecertificeerd:
http://www.hessenhof.nl Vaste planten, waaronder eetbare soorten.
https://www.kwekerijvanhoutum.nl Vaste planten, waaronder eetbare soorten.

http://www.denoudekastanje.be Veel eetbare vaste planten, geteeld zonder pesticiden en kunstmest.

https://www.arborealis.nl/ Bomen en voedselbosplanten.

http://www.degodin.nl/ Diverse bijzondere groenten, wilde en eetbare vaste planten.

Database met eetbare planten: www.pfaf.org

 Lezen

  • How to Grow Perennial Vegetables: Low-maintenance, Low-impact Vegetable Gardening, 2012 by Martin Crawford. ISBN13: 9781900322843
  • Perennial Vegetables: From Artichokes to Zuiki Taro, A Gardener’s Guide to Over 100 Delicious and Edibles, 2007 by Eric Toensmeier. ISBN13: 9781931498401

 

 

Nieuwe Markten

delen in de voedselketen

Derde Toekomstboeren publicatie is nu te bestellen

Boer en burger maken zich los van de groothandel, supermarkt en levensmiddelenfabrikant en creëren voedselsystemen waarin ze zelf prijzen en voorwaarden bepalen. Door de rollen opnieuw vorm te geven is de relatie tussen boer en burger niet meer één van kopen en verkopen, maar van gedeelde verantwoordelijkheid en opbrengst. Met deze publicatie zetten we een aantal initiatieven in de schijnwerpers. Het zijn portretten van boeren en burgers die zich laten leiden door hun dromen, ambities en passies. Verhalen over pioniers die nieuwe ideeën uitproberen en doorzetters die niet stoppen als het moeilijk wordt.

Veel van deze initiatieven creëren plekken waar burgers welkom zijn. Op het Derde Erf komen klanten op de boerderij om vlees, eieren en rauwe melk te kopen, maar ook voor een wandeling op het klompenpad dat deels over het erf loopt, of voor een koffie in een tot café omgebouwde schaapskooi. Andere initiatieven brengen de landbouw in de stad.

Nieuwe manieren van landbouw geven burgers de mogelijkheid om zelf mee te werken als ze dat leuk vinden. Op Boerderij de Kraanvogel in Brabant en op Tuinderij Eyckenstein in Utrecht helpen klanten niet alleen met het werk op het land, maar ook met het opstellen van de jaarlijkse begroting en de organisatie van evenementen, zoals oogstfeesten. Veel bedrijven bieden stageplekken, zoals het Proefveld in Groningen waar Gijs zijn kennis alweer doorgeeft, terwijl hij zelf net begonnen is.

De nieuwe boeren laten burgers meedenken en -beslissen. Op sommige boerderijen leidt de intensieve samenwerking tussen boer en burger in bedrijf, bedrijfsvoering en organisatiestructuur ertoe dat individueel eigendom wordt vervangen door gemeenschappelijk eigendom. Op de Nieuwe Akker begon dit al in een vroeg stadium: tuinder en burgers zochten samen naar land en zetten samen een boerderij op die later werd omgedoopt tot stichting waarin beide groepen vertegenwoordigd worden.

De publicatie Nieuwe Markten: delen in de voedselketen is te bestellen via info@toekomstboeren.nl voor 5 euro per stuk. Hier meer over de andere Toekomstboeren publicaties.